نویسنده:ضرغام
سیزدهم نوامبر در قندهار طالبان رفتند سراغ بازار دوا، تا داروهای پاکستانی را بگیرند و بسوزانند. مردم ایستادند، با چوب و سنگ به موترهایشان زدند و طالبان شلیک کردند. شش غیرنظامی و پنج نفر از خود طالبان زخمی شدند. (به نقل از خبرگزاری های پاکستان) و پاکستان با طالبان در جنگ است، پس این خبر را مثل هر خبری که از یک طرف دعوا میآید باید با احتیاط گرفت. ولی پسزمینهاش روشن است. طالبان در نوامبر ۲۰۲۵ واردات داروی پاکستانی را ممنوع کردند، در حالی که بیش از شصت-هفتاد درصد دوای بازار از همانجا میآمد. چند ماه بعد جنگ با پاکستان شروع شد و تجارت کاملا بسته ماند. در قندهار قیمت دوا از صد و پنجاه افغانی به سیصد و چهارصد رسید، انسولین و داروی فشار و آنتیبیوتیک کم شد، و دوای قاچاق که بیشترش یا بیکیفیت است یا تاریخش نزدیک تمام شدن، جایش را گرفت. بعضی داکتران میگفتند داروی پاکستانی خودش بیکیفیت بود و خوب شد که رفت. شاید. ولی کسی که انسولین ندارد با این بحث کاری ندارد.
[گپ را از اینجا شروع کردم چون همهچیز در همین یک حادثه جمع است. بالا، دولتی با دولت دیگر میجنگد و تجارت را میبندد. پایین، یک پیرمرد که دوای قندش را نمییابد، و یک سرباز که مامور است همان دوا را آتش بزند.]
همه دنبال شکاف داخل طالبان میگردند و شکاف هست. گزارش شورای امنیت در فبروری ۲۰۲۶ از اختلاف میان قندهار، یعنی پایگاه هبتالله، و شبکهی حقانی نوشته، از جمله بر سر درس خواندن دختران، ولی همان گزارش میگوید رهبری توانسته این اختلافها را کنترل کند و صفها در برابر امیر یکپارچه ماندهاند. در دسامبر ۲۰۲۴ خلیلالرحمن حقانی در یک حملهی انتحاری کشته شد و تنش میان سراجالدین و هبتالله بیشتر شد. در ژانویه صدای لیکشدهای منتشر شد که این شکاف را آشکار میکرد. روز شانزدهم نوامبر همین امسال، گردهماییای از علما برگزار شد که هدفش نشاندادن حمایت از هبتالله و فشار آوردن بر سراجالدین و چند مقام دیگر بود تا فرمانهای رهبر را کامل اجرا کنند. همان روز عبدالحکیم حقانی، قاضیالقضات، که هیچ نسبتی با سراجالدین ندارد و فقط نامش یکی است، گفت خدا لطف کرد که طالبان بدون توافق تقسیم قدرت به حکومت رسیدند، چون آن توافق مجبورشان میکرد مقامهای سابق را داخل حکومت بیاورند.
کنایهها هم هست. سراجالدین در سخنرانیای در خوست در اوایل ۲۰۲۵ از ضرورت پایان انحصار قدرت صحبت کرد، و بعد از آن هر وقت یکی چیزی گفته، دیگری با فرمان یا با اجتماع علما جواب داده. هیچکدام مستقیم اسم نمیبرند، همه میفهمند که با چه کسی حرف میزنند.
یک اشتباه را باید همینجا کنار بگذاریم، و آن اینکه حقانیها را جناح میانهرو بخوانیم. سراجالدین وزیر داخله است، وزارتی که پلیس و بازداشتگاهها زیر دستش است. یوناما برای سه ماه ژوئیه تا سپتامبر ۲۰۲۶ شمرده که پلیس امر به معروف دستکم ۴۴۳ نفر را خودسرانه نگه داشته، و دستکم ۵۲ زن و یک دختر در کابل و هرات بهخاطر لباس یا بدون محرم بازداشت شدهاند. سخنگوی وزارت امر به معروف خودش این بازداشتها را تایید کرده. دعوای حقانی و قندهاری بر سر این نیست که یکی زندان میخواهد و دیگری نه. بر سر این است که زندان و بودجه و پستها در دست چه کسی باشد. دیوان کیفری بینالمللی در اکتوبر قرار بازداشت هبتالله و عبدالحکیم حقانی را بهخاطر آزار زنان و دختران علنی کرد و هر دو از قندهار هستند. اگر کسی فکر کند عوض شدن قدرت از یک جناح به جناح دیگر چیزی برای زنان کابل را تغییر میدهد، من نمیتوانم با او همنظر باشم.
قندهار برای طالبان فقط یک ولایت نیست. امیر آنجا مینشیند و فرمانها از آنجا میآید، و همیشه فرض بر این بوده که مردمش پشت او هستند. ولی قندهار شهر است و بازار دارد و گمرک، و مردمش از تجارت نان میخورند. در سپتامبر ۲۰۲۱ هزاران نفر از ساکنان یک کولونی نظامی در همین شهر بیرون شدند چون دستور تخلیهی خانههایشان داده شده بود. در چهاردهم اکتوبر ۲۰۲۶ دو نفر در اسپینبولدک در درگیری با نیروهای طالبان کشته شدند، طالبان میگویند آنها قصد حمله داشتند و منابع محلی میگفتند افراد مسلح اول روی طالبان آتش کرده بودند. در ژوئن هم منابع محلی از یورش طالبان به روستایی در ولسوالی دامان خبر دادند، و ادعا کردند مردم اچکزایی هدف قرار گرفتند و به قرآن بیحرمتی شد. طالبان جوابی نداده و این مسئله را خود مردم قندهار میگویند.
آنچه خودم فکر میکنم، و میدانم که تحلیل است نه گزارش، این است که وفاداری قندهار مشروط است. اسپینبولدک مهمترین گذرگاه تجاری جنوب است و عایدات گمرکش هم برای مردم است و هم برای طالبان. وقتی همین مرز بسته شد، کسی که بیشتر از همه ضرر کرد تاجر و دوافروش و رانندهی همان شهر بود، یعنی همان کسانی که هبتالله خیال میکرد مال خودشاند.
بلند شدن مردم قندهار علیه رهبری هنوز خیلی دور است. ولی قیمت انسولین در این شهر بیشتر از هر وعظی اثر دارد!.
در مورد رابطه نزدیک سپاه و گروه طالبان باید گفت که: پروندهی افغانستان سالهاست دست سپاه قدس است. ظریف گفته نمایندگان قدس بهعنوان سفیر به کشورهای منطقه از جمله افغانستان فرستاده میشوند، و حسن کاظمی قمی که سفیر قبلی در کابل بود از همان نیرو بود. پیمان مرتضوی، دیپلمات ایرانی که در کابل و ولایات با طالبان دیدار میکند، بر اساس بعضی گزارشها به سپاه نزدیک است و گفته میشود در شکلگرفتن لشکر فاطمیون نقش داشته. اسماعیل قاآنی در دوم اکتوبر افغانستان را جزو کمربند دفاعی خواند که از افغانستان تا لبنان میرود، بدون اینکه بگوید این در عمل یعنی چه. در همین ماهها فعالیت فاطمیون در سیستان و بلوچستان بیشتر شده، و یک نمایندهی مجلس ایران گفته بخشی از زمین چابهار ممکن است به طالبان اجاره داده شود.
چیزهایی از تبادل لیست یا قراردادهای پنهان با حقانی یا دیگران در کابل و قندهار شنیده میشود . آنچه از سابقه معلوم است این است که سپاه از سالها پیش با فرماندهان طالبان رابطه داشته، ملا اختر منصور در ۲۰۱۶ در راه برگشت از ایران در پاکستان با پهپاد کشته شد، و تحلیلگران میگویند ایران ترجیح میدهد فاطمیون را علیه طالبان به کار نبرد چون جنگ فرقهای در همسایگیاش به نفعش نیست. ایران با دولتی که هست کار میکند، نه با دولتی که دوست دارد. مرزش را میخواهد کنترلشده، برق و کالایش را به بازار افغانستان بفروشد، و کسی را داشته باشد که مهاجرها را بپذیرد. و مهاجرها همینجا وارد حساب میشوند. تا اوت ۲۰۲۶ بیش از یک میلیون و هشتاد هزار نفر در همین یک سال به افغانستان برگشتند، حدود ۴۲۷ هزار نفر از ایران و ۶۵۴ هزار نفر از پاکستان، و بخش بزرگی از آنها اخراج بود. بیشتر کسانی که از ایران برگشتند بیسند بودند، ایران از ۱۵۰۰ زندانی افغانستانی خبر داده که قرار است به افغانستان تحویل شوند، و از ۲۰۲۱ تا سپتامبر ۲۰۲۶ دستکم ۲۳۳ افغانستانی در ایران اعدام شدهاند. این آدمها در مذاکرات دو دولت هم موضوعاند و هم چیزی که میشود با آن چانه زد.
روسیه در جولای ۲۰۲۵ طالبان را رسما به رسمیت شناخت و تا امروز تنها کشوری است که این کار را کرده. دوازدهم نوامبر معاون نخستوزیر روسیه، اوورچوک، با هیئتی در کابل بود و عبدالغنی برادر از شرکتهای روسی خواست برای استخراج معادن سرمایهگذاری کنند. تجارت دو کشور در هشت ماه نخست ۲۰۲۶ از ۳۴۹ میلیون دلار گذشته، بیش از دو برابر سال قبل. اما همین روسیه، در پنجم اکتوبر در نشست فرمت مسکو دید که طالبان با متن پیشنهادی که افغانستان را زیاد با تروریسم کنار هم میگذاشت مخالفت کردند و نشست، برای اولین بار، بدون بیانیهی مشترک تمام شد. شویگو در ماه مه گفته بود بیش از بیست گروه مسلح با ۱۸ تا ۲۳ هزار نفر در افغانستان هستند. مسکو چیزهایی میخواهد که روشن است: آرامی در مرز آسیای میانه، سهمی از راههای ترانزیتی تازه، و حضور در جایی که آمریکا نیست. اینجا ایدئولوژی چندان وارد نیست.
چین آرامتر پیش میرود. قرارداد در معدن مس و نفت و گاز زیاد بسته شده ولی کم پروژهای واقعا راه افتاده، و طالبان در ۲۰۲۵ بعد از اختلاف با شرکت چینی، پروژهی نفت آمودریا را لغو کردند. به نظر تحلیلگران، چیزی که پکن را بیشتر نگران میکند امنیت مرز غربی خودش و کارگرانش است، و اینکه گروههایی مثل ترکستان شرقی به چینیها آسیب نزنند. معدن مهم است، ولی ایمنی مهمتر.
اما…
وقتی اینها را کنار هم میگذارم، تصویر سادهتر از چیزی میشود که تحلیلها نشان میدهند. افغانستان بعد از آمریکا دیگر زیر چتر یک قدرت بزرگ نیست و هر همسایه میخواهد یک تکهاش را برای خودش داشته باشد. پاکستان که سالها از طالبان عمق استراتژیک میساخت، حالا با آنها در جنگ است، کابل و قندهار را بمباران کرده، و ظاهرا میزبان نشستی بوده که مخالفان طالبان در آن (اعلامیهی اسلامآباد) را خواندند. طالبان (به نقل از خبرگزاریها) تجارت از دسترفتهی پاکستان را از راه آسیای میانه جایگزین میکنند و هیئتهایی به هند و ایران و ترکیه فرستادهاند. هیچ همسایهای افغانستان آزاد نمیخواهد. افغانستانی میخواهد که مرزش را نبندد، معدنش را بفروشد، راهش را باز بگذارد و تروریستهایش را از مرز رد نکند. و کسی باید اینها را تضمین کند. هر دولتی که تضمین کند، رسمیت بگیرد یا نه، با آن معامله میشود.
برای همین عبارت (کشورها از طالبان حمایت میکنند) را درست نمیدانم. حمایت از انحصار است، از وجود یک مخاطب. اگر فردا انحصار دست دیگری بیفتد، همین همسایهها با همان مخاطب جدید معامله میکنند. روسیه و ایران و چین در اینکه دنیا چه باشد حرفهای متفاوتی دارند، ولی در این یک چیز تفاوتی ندارند.
در همهی این حسابها یک بخش غایب است، همان بخشی که زندگی روزمره را سر پا نگه داشته. پول با حواله جابهجا میشود. هیچ رقم رسمی از مبلغ حوالههای خارجی به افغانستان وجود ندارد چون بیشترش از صرافیهای غیررسمی میآید، و نهادهای کمکی هم وقتی بانکها بسته شد مجبور شدند از همین راه پول بفرستند، با کارمزدی که تا ده درصد هم گزارش شده. ولی حواله هیچ اخلاقی ندارد: همان شبکه پول مردم را میرساند و پول فرماندهان را، و آمریکا بعضی صرافیها را به همین دلیل تحریم کرده است. جرگه و شورای محلی دعواها را سریعتر و ارزانتر از دادگاه حل میکنند، ولی زن را بیرون میگذارند و حرف کسی که زمین و پول دارد وزن بیشتری دارد. تذکره و برگهی اقامت چیزی است که یک دفتر صادر میکند و همان دفتر میتواند باطلش کند. نهادهای غیردولتی هم بیست سال بخشی از زندگی را به پروژه و پروپوزال تبدیل کردند و وقتی بودجهی آمریکا در ۲۰۲۵ شدیدا قطع شد، پایهای زیرشان نبود. چیزی که مردم را زنده نگه داشته شبکههای اعتماد و خانواده و محله بوده، با همهی عیبهایش.
مخالفان مسلح طالبان، جبههی مقاومت ملی و جبههی آزادی افغانستان و جبههی متحد، در ماههای اخیر حملههایشان را بیشتر کردهاند. من نمیتوانم از آنها انتظاری جز بازتولید همین ساختار داشته باشم، با یک فرمانده، یک قلمرو و یک مخاطب برای همسایهها. اینکه اعلامیهشان در اسلامآباد خوانده شد، سادهترین نشانهی این است که چه کسی روی چه چیزی حساب میکند. نمیگویم تلاششان بیارزش است، میگویم جواب این وضع نیست.
اگر باید به نتیجهای برسم، کوچک است و خوشایند نیست. این وضع کار یک آدم یا یک جناح نیست. ساختاری است که گروهی در آن مدعی انحصار زور بر یک قلمرو میشود و همسایهها از آن انحصار بهره میگیرند. جناحها بر سر اینکه انحصار دست چه کسی باشد با هم رقابت میکنند و همسایهها با هر برندهای که از آن بیرون بیاید معامله میکنند. چیزی که در این معادله وزن ندارد، کسی است که انسولیناش را از بازار میخرد. کاری که از ما برمیآید این است که ببینیم کدام شبکهها واقعا بدون اجبار کار میکنند، و جلوی چسبیدن قدرت به آنها را بگیریم. نه با این فرض که فردا چیز بهتری از دلشان بیرون میآید….
#افغانستان
#تروریست
#مهاجرین
#دیکتاتور



