نویسنده: …
مرگ مهاجران افغانستانی در امتداد مرز ایران و ترکیه را نمیتوان صرفاً حادثهای تلخ در جریان یک سفر غیرقانونی یا نتیجه تصمیم فردی برای عبور از مسیری خطرناک دانست. چنین روایتی، اگرچه ممکن است بخشی از واقعیت را بازتاب دهد، اما پرسش اصلی را پنهان میکند: چه مناسباتی انسان را به نقطهای میرسانند که عبور از مسیری مرگبار، همچنان در مقایسه با ماندن، انتخابی قابل تصور به نظر میرسد؟
گزارشهای منتشرشده از جانباختن مهاجران افغانستانی در مرز ایران و ترکیه، از جمله مرگ جوانی به نام حامد صافی و احتمال افزایش شمار قربانیان فراتر از اجسادی که تاکنون شناسایی شدهاند، بار دیگر مسئلهای را پیش روی ما قرار میدهد که فراتر از امنیت مرزی و کنترل مهاجرت است. مسئله، ساختاری است که در آن حق حرکت، حق انتخاب محل زندگی و حتی امکان جستوجوی آیندهای متفاوت، به امتیازهایی نابرابر تبدیل شدهاند.
مرز در جهان معاصر صرفاً خطی جغرافیایی برای تفکیک قلمروهای سیاسی نیست. مرز به سازوکاری برای توزیع نابرابر امکان زندگی تبدیل شده است. برخی انسانها میتوانند آزادانه سفر کنند، محل تحصیل و کار خود را انتخاب کنند و در صورت نارضایتی از شرایط زندگی، به جغرافیایی دیگر نقل مکان کنند؛ در مقابل، گروهی دیگر برای عبور از همان خطوط جغرافیایی باید جان خود را به خطر بیندازند، به شبکههای قاچاق انسان وابسته شوند یا در معرض خشونت، بازداشت و استثمار قرار گیرند.
این تفاوت را نمیتوان تنها با ارجاع به تفاوت تابعیتها توضیح داد. تابعیت خود یکی از ابزارهای تثبیت این نابرابری است؛ ابزاری که تعیین میکند چه کسی از آزادی جابهجایی برخوردار باشد و چه کسی برای دستیابی به آن ناچار به پرداخت هزینهای سنگین شود.
از منظر آنارشیستی، مسئله فقط این نیست که مرزها چگونه کنترل میشوند، بلکه باید پرسید چه کسی حق دارد درباره حرکت و سکون انسانها تصمیم بگیرد؟ چرا تولد در یک جغرافیای مشخص باید تا این اندازه در تعیین سرنوشت، امنیت و فرصتهای زندگی یک فرد مؤثر باشد؟ و چگونه دولتها توانستهاند کنترل بر جابهجایی انسانها را به یکی از بدیهیترین جلوههای حاکمیت خود تبدیل کنند؟
البته نقد آنارشیستی مرزها به معنای نادیده گرفتن تفاوتهای تاریخی، اقتصادی و سیاسی میان جوامع یا انکار پیچیدگیهای مدیریت جمعیت نیست. مسئله، نقد تبدیل جغرافیا به سرنوشت و تبدیل حاکمیت سیاسی به حقی نامحدود برای تعیین ارزش و امکان زندگی انسانهاست.
در این میان، وضعیت مهاجران افغانستانی ابعاد دیگری نیز دارد. دههها جنگ، مداخله خارجی، فروپاشی زیرساختهای اقتصادی، سرکوب سیاسی و ناامنی، شرایطی ایجاد کردهاند که بخش بزرگی از مردم افغانستان را با محدودیتهای جدی در انتخاب آینده خود مواجه کرده است. مهاجرت در چنین بستری را نمیتوان صرفاً به میل فردی برای زندگی بهتر تقلیل داد. برای بسیاری، حرکت به سوی جغرافیایی دیگر، پاسخی به مجموعهای از محرومیتها و ناامنیهای انباشته است.
اما عبور از مرز الزاماً به معنای خروج از مناسبات سلطه نیست. مهاجری که از خشونت و ناامنی در مبدأ گریخته، ممکن است در مسیر حرکت با قاچاقچیان، شبکههای استثمار، سیاستهای سختگیرانه مرزی و شرایطی مواجه شود که امکان تصمیمگیری مستقل را از او سلب میکنند. او در بسیاری از موارد نه بهعنوان انسانی برخوردار از حق انتخاب، بلکه بهعنوان بدنی قابل انتقال، قابل بازداشت، قابل اخراج و گاه قابل چشمپوشی در نظر گرفته میشود.
در این وضعیت، مرگ در مرز را نمیتوان تنها به لحظه وقوع حادثه محدود کرد. پیش از آنکه انسانی در سرمای کوهستان، مسیرهای ناامن یا شرایط دشوار عبور جان خود را از دست بدهد، مجموعهای از تصمیمات سیاسی، محدودیتهای اقتصادی و مناسبات قدرت، امکان انتخابهای امنتر را از او گرفتهاند. این همان جایی است که مفهوم خشونت ساختاری اهمیت پیدا میکند: خشونتی که لزوماً به شکل ضربه یا گلوله ظاهر نمیشود، بلکه از طریق توزیع نابرابر منابع، فرصتها و حقوق، زندگی برخی انسانها را بهتدریج آسیبپذیرتر میکند.
از این منظر، حتی اگر مرگ در مسیر مهاجرت مستقیماً ناشی از یک حادثه طبیعی یا خطای فردی باشد، همچنان نمیتوان زمینههای اجتماعی و سیاسی شکلگیری آن مسیر را نادیده گرفت. مسئولیت سیاسی الزاماً به معنای یافتن یک عامل منفرد برای هر مرگ نیست؛ گاهی باید مجموعه مناسباتی را بررسی کرد که خطر را تولید و امکان گریز از آن را محدودو میکنند.
نکته مهم دیگر، نامرئی شدن قربانیان است. در بسیاری از روایتهای رسمی درباره مهاجرت، انسانها به اعداد، پروندهها و آمارهای مربوط به ورود غیرمجاز تبدیل میشوند. حتی پس از مرگ نیز ممکن است هویت و زندگی فردی آنان در حاشیه قرار گیرد. درحالیکه حامد صافی صرفاً یکی از قربانیان یک حادثه مرزی نبود؛ جوانی بود با خانواده، دوستی به نام جنید غفوری و آیندهای که دیگر امکان تحقق آن را ندارد.
این بازگرداندن فردیت به قربانیان اهمیت سیاسی دارد. زیرا در برابر نظامی که انسانها را به واحدهای قابل طبقهبندی و کنترل تبدیل میکند، به رسمیت شناختن زندگی مشخص هر فرد، نوعی مقاومت در برابر بیتفاوتی سازمانیافته است.
